0001 02 03 04 05 07 08 09 10 logo_lgd

Wyszatyce

 

http://wyszatyce.republika.pl/

 

  To jedna z najstarszych wsi całej ziemi przemyskiej. Pierwsza informacja źródłowa na jej temat pochodzi ponoć z 1293 r. Nazwa miejscowości pochodzi od bojara ruskiego Dawida Wyszatycza, być może założyciela osady.
   Już przed 1390 r. istniała w Wyszatycach parafia grecka, jedna z  najstarszych w diecezji przemyskiej. Do grona najstarszych zaliczano też parafię rzymsko - katolicką, która powstała tu w 1419 r., a ufundowana została przez Władysława Jagiełłę. Jako uposażenie otrzymała parafia jeden łan gruntów ornych, nadto ogród, łąki i pastwiska oraz karczmę. W  1557 r. król Zygmunt August przekazał parafię wyszatycką mansjonarzom katedry w  Przemysłu, którzy czerpiąc dochody z jej uposażenia, sprawowali zarazem opiekę duszpasterską nad mieszkańcami. Po I rozbiorze Polski władze zaborcze skasowały mansjonarzy i w Wyszatycach znów powstała osobna parafia.
   Do roku 1772 stanowiły dobra wyszatyckie własność królewską, wchodziły w skład starostwa przemyskiego i były zarządzane przez starostów bądź ich urzędników, niejednokrotnie też puszczane były w  dzierżawę. Po l rozbiorze przejęte zostały przez skarb cesarski - tzw. kamerę i jak inne dobra kameralne zostały sprzedane w ręce prywatne. Nabywcami byli Kraińscy - pierwszym właścicielem Wyszatyc z tej rodziny był Mateusz Kraiński. Za czasów Kraińskich, a konkretnie Maurycego powstał tu istniejący do dziś dwór. Warto wspomnieć, że jego budowniczy był człowiekiem aktywnym politycznie, sprawował m. in. funkcję wiceprezesa Wydziału Krajowego Galicji.

   W latach 80-tych XIX wieku, dobra wyszatyckie, należące do Władysława Kraińskiego zajmowały powierzchnię 238 mórg gruntów ornych oraz 11 łąk, pastwisk i ogrodów. Mieszkało w tym czasie w Wyszatycach ponad 1700 mieszkańców, w połowie Polaków i w połowie Rusinów, nadto ok. 50 Żydów. Liczyła wieś 310 domów, gospodarowali zaś mieszkańcy ogółem na blisko 1500 morgach gruntów ornych, 229 łąk i ogrodów oraz 650 pastwisk. W 1914 r. liczyła natomiast wieś już 2200 mieszkańców, w podobnych proporcjach - po połowie Polaków i Rusinów. Od 1861 r. działała w Wyszatycach szkoła trywialna, zamieniona w 1874 r. na etatową, stojącą na wyższym stopniu hierarchii oświatowej.
   Przełom wieków przyniósł wsi wiele zniszczeń. W 1895 miał miejsce wielki pożar - spaliła się prawie cala wieś Wyszatyce. W czasie I wojny światowej mieszkańcom dała się we znaki bezpośrednia bliskość twierdzy Przemyśl. Ludność została bowiem wysiedlona, a w toku bojów o Przemyśl zabudowania uległy zniszczeniu. Mieszkańcy powrócili po zakończeniu działań po blisko 3 letnim pobycie poza rodzinną wsią przystąpili do odbudowy zniszczonych domów.
   W okresie międzywojennym prężnie rozwijała się działalność kulturalna, istniał nawet Zespół Artystyczny Pieśni i Tańca. II wojna światowa nie przyniosła wsi wielu zniszczeń materialnych, ale wydatnie przyczyniła się do zniszczenia współżycia obu grup wyznaniowych i  narodowych. Po społeczności grecko - katolickiej, wysiedlonej w ramach akcji "Wisła" pozostała nieczynna dziś, zrujnowana cerkiew.

ZABYTKI
   Dwór istniał w Wyszatycach już w XVII w., zniszczony został przez oddziały kozaków dowodzone przez Pińczowskiego. W pół. XIX wieku - nowy dwór zbudował Maurycy Kraiński (1804 - 1885). Istniejący do dziś obiekt wzniesiony został na planie litery U, z główną frontową elewacją południową z dwutraktowymi piwnicami. Po II wojnie był m. in. domem kultury i siedzibą urzędów. Dziś własność Rolniczo - został odrestaurowany Hodowlanego Zespołu Spółdzielczego, w latach 80-tych.

   Pierwotny, drewniany kościół powstał najpewniej równocześnie z  erekcją parafii, przetrwał on do początku wieku XVII. Kolejny kościół, także drewniany, wzniesiony w 1636 r. istniał do 1905 pod wezwaniem św. Mikołaja. Kolejna świątynia, wzniesiona na początku XX wieku zatrzymała tradycyjne wezwanie, kościół istniejący do dziś jest jednak obiektem murowanym. Powstał w stylu łączącym cechy tradycji kościoła rzymskiego z  elementami wschodnimi, widocznymi szczególnie w fasadzie świątyni. Wewnątrz kościoła obejrzawszy XX-wieczne wyposażenie warto też zwrócić uwagę na tablicę, znajdującą się w przedsionku po lewej stronie i  upamiętniającą żołnierzy poległych w czasie II wojny światowej.
   Greko - katolicka parafia wyszatycka należała nie tylko do najstarszych, ale i do największych. Obok proboszcza obsługiwał ją także wikary, co prawda tylko do pocz. XIX wieku. Pierwotna cerkiew istniała do koń. XVI wieku, ok. 1600 r. wzniesiono nową, także pod wezwaniem św. Mikołaja, wystawiona staraniem ówczesnego sołtysa wsi Łukasza Maszko. Ufundował on także krzyż ze srebra ze złotą postacią Zbawiciela, skonfiskowany w 1811 r. przez wojsko.
   Drewniana, dębowa cerkiew istniała do 1908 r., wielką popularność w  całej okolicy przynosił jej obraz św. Mikołaja z XVI wieku, przywieziony z Kijowa. Przy cerkwi już od 1809 r. prowadzona była nauka szkolna, a w  1817 r. biskup Michał Lewicki założył regularną szkołę parafialną.
   Kolejna, istniejąca do dziś świątynia grecko - katolicka powstała w  Wyszatycach w 1936 r., nosiła wezwanie Przemienienia Pańskiego. Murowany z cegły obiekt używany jedynie przez 10 lat, od ponad pół wieku stoi pusty popadając w coraz większą ruinę i stanowiąc smutne świadectwo trudnej historii relacji polsko-ukraińskich.


Wioletta Hanas
Urząd Gminy Żurawica,
ul. Ojca Św. Jana Pawła II 1, 37-710 Żurawica, pow. przemyski, woj. podkarpackie
tel.: 16 671 33 78, fax: 16 672 39 40, email: zuragmina@wp.pl, http://www.zurawica.pl
NIP: Urzędu Gminy Żurawica - 795-16-98-280, Regon: 000551177
NIP Gminy Żurawica: 795-23-07-347, Konto Bank Spółdzielczy w Żurawicy 36 9113 0004 2001 0000 0127 0004
projekt i hosting: INTERmedi@  |  zarządzane przez: CMS - SPI
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8